Πρώιμη εφηβεία – Τα βασικά που πρέπει να γνωρίζουν οι γονείς

Η εφηβεία περιλαμβάνει την ανάπτυξη πρωτογενών και δευτερογενών χαρακτηριστικών του φύλου και την ικανότητα αναπαραγωγής. Οι αλλαγές που συμβαίνουν στην διάρκεια της εφηβείας ακολουθούν συγκεκριμένη αλληλουχία, αλλά η ηλικία έναρξης και η ταχύτητα των μεταβολών αυτών παρουσιάζουν διαφορές από άτομο σε άτομο.

• Κορίτσια: 8-13 ετών, μέση ηλικία έναρξης 10,5 έτη
• Αγόρια: 9-14 ετών, μέση ηλικία έναρξης 11,5 έτη

Τι είναι η πρώιμη ήβη (εφηβεία);

• Η έναρξη της εφηβείας πριν τα 8 έτη στα κορίτσια και πριν τα 9 έτη στα αγόρια.
• Στα κορίτσια εκδηλώνεται με την ανάπτυξη μαστών.
• Στα αγόρια εκδηλώνεται με την αύξηση του όγκου των όρχεων 4ml.

Άλλα σημεία τα οποία μπορεί να παρατηρηθούν:

– τρίχωση του εφηβαίου

– τρίχωση της μασχαλιαίας χώρας

– λιπαρότητα δέρματος και μαλλιών

– ακμή

– οσμή ιδρώτα

– αλλαγές στην συμπεριφορά

– επιτάχυνση του ρυθμού αύξησης

– Κοπλικές εκκρίσεις/ εμμηνορυσία

Στα κορίτσια στο 70% το πρώτο σημείο είναι η αύξηση των μαστών. Όμως σε ενα 20-30% η τρίχωση του εφηβαίου έρχεται πρώτη. Ανεξάρτητα από το πιο σημείο παρατηρείται πρώτο, το άλλο έρχεται σε περίπου 6 μήνες.

Αιτιολογία πρώιμης εφηβείας

• Κεντρική πρώιμη εφηβεία: πρώιμη ενεργοποίηση του άξονα υποθαλάμου-υπόφυσης-γονάδων
• Περιφερική πρώιμη εφηβεία: παραγωγή στεροειδών ορμονών ανεξάρτητα από την έκκριση των γοναδοτροπινών

Στα κορίτσια 92-95% των περιπτώσεων είναι ιδιοπαθής, ενώ στα αγόρια το ποσοστό αυτό πέφτει στο 50%. Η πρώιμη ήβη στα αγόρια συχνότερα σχετίζεται με κάποια υποκείμενη παθολόγια (υποθυρεοειδισμό, όγκοι του ΚΝΣ, νευρολογικές παθήσεις, γενετικά αίτια, όγκοι των γονάδων ή των επινεφριδίων).

Υπάρχουν επίσης κάποιες ουσίες που ονομάζονται ενδοκρινικοί διαταράκτες όπως το DDT, Dichlorodiphenyltrichloroethane, το οποίο είναι μια ισχυρή χημική ουσία η οποία χρησιμοποηθήκε στο παρελθόν ως εντομοκτόνο και μπορούν να επιδράσουν στην εκκρίσων των ορμονών. Ο EFSA και ο ECHA έχουν βγάλει σχετικές οδηγίες για τη μη έγκριση τέτοιων ουσιών. Άλλες ουσίες με οιστρογονική δράση περιλαμβάνουν σκευάσματα λεβάντας και αιθέρια έλαια, οπότε προσοχή στην χρήση τους.

Ειδικές κατηγορίες

• Μεμονωμένη πρώιμη θηλαρχή
• Πρώιμη αδρεναρχή
• Πρώιμη εμμηναρχή

Προδιαθεσικοί παράγοντες

• Εθνικότητα
• Χαμηλό βάρος γέννησης
• Πρώιμη εφηβεία της μητέρας
• Παχυσαρκία
• Υιοθεσία (ο κίνδυνος αυξάνει κατά 10-20 φορές)
• Έκθεση σε ουσίες με οιστρογονική δράση

Πρώιμη εφηβεία και παχυσαρκία

Η παχυσαρκία στην παιδική ηλικία ή η απότομη αύξηση βάρους μπορεί να αύξησει τον κίνδυνο πρώιμης εφηβείας με τους παρακάτω μηχανισμούς:

• Αντίσταση στην ινσουλίνη και υπερινσουλιναιμία: Μείωση των επιπέδων της ορμόνης SHBG 🡪 αύξηση των επιπέδων των οιστρογόνων.
• Φλεγμονώδεις διεργασίες που μπορούν να διεγείρουν την σύνθεση ανδρογόνων.
• Αυξημένα επίπεδα λεπτίνης η οποία μπορεί να διεγείρει την λειτουργία του υποθαλαμού-υποφυσιακού άξονα.

Τι πρέπει να κάνω αν το παιδί μου εμφανίσει σημεία πρώιμης εφηβείας;

Είναι απαραίτητο τα παιδιά κατά την διάρκεια της σχολικής ηλικίας να συνεχίζουν τις επισκέψεις στον παιδίατρο για έλεγχο της ανάπτυξης, τουλάχιστον σε ετήσια βάση.

Έαν παρατηρήσει ο γόνιος κάποια από τα σημεία που συζητήθηκαν, τότε πρέπει άμεσα σε πρώτο χρόνο το παιδί να εξεταστεί από τον παιδιάτρο που θα επιβεβαιώσει έαν όντως πρόκειται για σήμεια εφηβαρχής. Στη συνέχεια το παιδί πρέπει να εκτιμηθεί από παιδοενδοκρινολόγο.

Τι εξετάσεις πρέπει να γίνουν;

Σε κάθε περίπτωση η διερεύνηση μπορεί να περιλαμβάνει τις εξής εξετάσεις:

• Ορμονολογικός έλεγχος με εξέταση αίματος πρωινή ώρα
• Έλεγχος της οστικής ηλικίας με ακτινογραφία του αριστερού χεριού
• LHRH δοκιμασία που γίνεται σε ειδικά κέντρα και περιλαμβάνει τοποθέτηση φλεβοκαθετήρα και διαδοχικές αιμοληψίες σε χρόνο 0, 30’, 60’.
• Υπερηχογράφημα μήτρας/ωοθηκών και όρχεων στα αγόρια
• Μαγνητική τομογραφία εγκεφάλου

Υπάρχει θεραπεία; Είναι ασφαλής;

Η θεραπεία είναι αιτιολογική. Στις περισσότερες περιπτώσεις μιλάμε για κεντρική πρώιμη ήβη ιδιοπαθούς αιτιολογίας και η θεραπεία περιλαμβάνει χορήγηση GNRH ανάλογων, τα οποία χορηγούνται με ενδομυική ένεση κάθε 3 μήνες.

Κατά την διάρκεια της θεραπείας γίνεται παρακολούθηση του ρυθμού αύξησης του παιδιού, ορμολογικός έλεγχος και έλεγχος οστικής ηλικίας ανά 3-6 μήνες.

Η διακοπή της θεραπείας με GnRHa συνιστάται να γίνεται σε χρονολογική ηλικία περίπου 11 ετών και οστική ηλικία περίπου 12 ετών γιατί τότε συνοδεύεται με το μέγιστο τελικό ανάστημα.

Η θεραπεία είναι ασφαλής. Τοπικές αντιδράσεις όπως πόνος στο σημείο της ένεσης και ερυθρότητα μπορεί να παρατηρηθούν. Μελέτες έχουν δείξει ότι ο ΔΜΣ και η οστική πυκνότητα δεν επηρεάζονται από την θεραπεία.

Ποια θα είναι τα οφέλη της θεραπείας για το παιδί μου;

• Η καταστολή της επιτάχυνσης του ρυθμού αύξησης και της σκελετικής ωρίμανσης θα βελτιώσει το τελικό ανάστημα του παιδιού (ειδικά σε παιδιά κάτω των 6 ετών).
• Έχει σημασία η πρόληψη των συναισθηματικών διαταραχών του παιδιού.
• Καθυστέρηση της έναρξης της σεξουαλικής δραστηριότητας του παιδιού και προστασία τελικά από έκθεση σε σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα ή σε μια ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη.
• Μείωση κινδύνου σεξουαλικής κακοποίησης.

Πως θα στηρίξουμε ψυχολογικά το παιδί;

• Πρέπει να εξηγήσουμε στο παιδί ότι δεν πρόκεται για κάτι επικίνδυνο για την ζωή του, ώστε να μειώσουμε το άγχος του.
• Να εξηγήσουμε στο παιδί τι σημαίνει εφηβεία, ότι δηλάδη πρόκεται για μια φυσιολογική αλλαγή στο σώμα του που όμως στη περίπτωση του έγινε λίγο νωρίτερα.
• Είναι σημαντικό να καταλάβει το παιδί ότι θα έχει μια φυσιολογική καθημερινότητα και ότι δεν αλλάζει κάτι.
• Επιτρέψτε στο παιδί να κάνει όσες ερωτήσεις θέλει και συζητήστε μαζί του.

Για τους γονείς

• Οι εκρήξεις θυμού/ξεσπάσματα είναι φυσιολογικά , οπότε αντιμετωπίστε τα έτσι, χωρίς να ανησυχείτε ότι συμβαίνει κάτι αρνητικό με το παιδί ( κακός χαρακτήρας κλπ)
• Συζητήστε αναλυτικά με τον παιδοενδοκρινολόγο σας τα σήμεια και την σημασία της θεραπευτικής προσέγγισης για το παιδί σας.
• Όσο ώριμο και αν φαίνεται το παιδί, συνεχίζετε να τον αντιμετώπιζετε ως παιδί και προσεγγίστε το θέμα με αγάπη και ενσυναίσθηση.
• Έαν το παδί νιώθει άσχημα με την τριχοφυία αντιμετωπίστε τον δεν υπάρχει κάποιος περιορισμός.
• Υπάρχουν αποσμητικά και για τα παιδιά.
• Τα κοριτσάκια μπορούν να φορέσουν αθλητικό σουτιέν και αν το επιθυμεί το παιδί μην το περιορίσετε.