Το bullying και η ανήλικη παραβατικότητα δεν είναι απλώς προβλήματα «συμπεριφοράς», είναι κοινωνικά φαινόμενα που αναδύονται από συγκεκριμένες σχέσεις εξουσίας, κοινωνικές ανισότητες και θεσμικές απορρυθμίσεις. Πιο συγκεκριμένα, η παιδική επιθετικότητα αποτελεί αναπτυξιακό χαρακτηριστικό, αλλά όταν εκδηλώνεται μέσα σε συνθήκες ανασφάλειας, παραμέλησης ή αποδιοργάνωσης, μπορεί να μετατραπεί σε βία. Η βία, με τη σειρά της, όταν παγιώνεται ή απαντάται με αυταρχισμό, στιγματισμό ή αδιαφορία, μπορεί να εξελιχθεί σε παραβατικότητα, ιδίως όταν το παιδί ή ο έφηβος εκτίθεται σε επαναλαμβανόμενους παράγοντες κινδύνου.
Οι ψυχοκοινωνικοί αυτοί παράγοντες, που συμβάλλουν στην εκδήλωση αυτής της παρεκκλίνουσας διαδρομής, δεν είναι ποτέ μόνο «οικογενειακοί». Η φτώχεια, η περιθωριοποίηση, η απουσία υποστηρικτικών θεσμών (οικογένεια, σχολείο, γειτονιά, κοινότητα, παρέες συνομηλίκων), η αίσθηση αποκλεισμού, η επισφάλεια, η κοινωνική απόρριψη ή η απότομη μετάβαση σε ενήλικες ευθύνες καθώς και οι κυρίαρχες αναπαραστάσεις ισχύος διαμορφώνουν το πλέγμα εντός του οποίου το παιδί μαθαίνει να νοηματοδοτεί τη βία –είτε ως επιβολή, είτε ως άμυνα– και ενεργεί και, ενίοτε, εντείνουν την πιθανότητα εμπλοκής σε βίαιες ή παραβατικές συμπεριφορές
Παράλληλα, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και οι ψηφιακές κουλτούρες συμβάλλουν στη νομιμοποίηση της επιθετικότητας, αναπαράγοντας πρότυπα έμφυλης κυριαρχίας, κοινωνικής αναισθησίας ή «κανονικοποιημένης» επιθετικότητας. Στο πλαίσιο αυτό, η βία εμφανίζεται ως αποδεκτό μέσο έκφρασης, ενώ η συμβολική θυματοποίηση –ειδικά των πιο αδύναμων– ενισχύει τη ρητορική του αποκλεισμού.
Το δίπολο θύτη-θύματος είναι πάντοτε ρευστό. Ένα παιδί που έχει υπάρξει θύμα παραμέλησης, εκφοβισμού ή τραυματικών εμπειριών, ενδέχεται να εκδηλώσει παραβατική ή επιθετική συμπεριφορά, όχι ως «εκτροπή», αλλά ως αποτέλεσμα συσσωρευμένης απελπισίας ή αθέατης απόγνωσης. Αντίστοιχα, η παρέμβαση που βασίζεται στην ενοχοποίηση του παιδιού, ενισχύει τον φαύλο κύκλο, δηλαδή τη συνθήκη αποκλεισμού που το όπλισε. Η κοινωνιολογική προσέγγιση δεν εστιάζει στο «ελαττωματικό παιδί», αλλά στις σχέσεις, τις προσδοκίες, τις αποσιωπήσεις και τα συστήματα που το πλαισιώνουν – με άλλα λόγια, στις συνθήκες που παράγουν και αναπαράγουν τη βία, και στις δυνατότητες αλλαγής.
Η έξοδος από τον κύκλο της βίας δεν προκύπτει από τη σωφρονιστική λογική, αλλά από την εγκαθίδρυση ενός πλαισίου αναγνώρισης, σταθερότητας και φροντίδας. Ο λόγος που αρθρώνεται γύρω από το παιδί, οι θεσμοί που το υποδέχονται, και το βλέμμα που δεν το φοβάται, είναι το πεδίο στο οποίο η αλλαγή καθίσταται εφικτή.
Batchelor, S. (2005). Prove me the bam! Victimization and agency in the lives of young women who commit violent offences. The Journal of Community and Criminal Justice, 52(4), 358–373.
Becker, H.S (2000). Οι περιθωριοποιημένοι: μελέτες στην κοινωνιολογία της παρέκκλισης (μτφρ.: Α. Κουτζόγλου, πρόλ.: Ι. Φαρσεδάκης), Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη. Brown, S. (2005). Understanding Youth and Crime. Listening to Youth? Open University Press.
Côté, J. E. (2000). Arrested Adulthood: The Changing Nature of Maturity and Identity. New York University Press.
Espelage, D.L., & Swearer, S. M. (2004). Bullying in American schools: A social-ecological perspective on prevention and intervention. Lawrence Erlbaum Associates.
Ferguson, C. J., Miguel, C. S., & Hartley, R. D. (2009). A meta-analysis of bullying prevention programs. Aggression and Violent Behavior, 14(6), 403–412.
Garbarino, J. (1999). Lost Boys: Why Our Sons Turn Violent and How We Can Save Them. Free Press.
Goffman Ε., Στίγμα: σημειώσεις για τη διαχείριση της φθαρμένης ταυτότητας, (μτφρ.: Δ. Μακρυνιώτη), Αθήνα:Αλεξάνδρεια, 2001.
Knoester, C., & Haynie, D. L. (2005). "Community Context, Social Integration into Family, and Youth Violence". Journal of Marriage and Family, 67(3), 767-780.
Laub, J. H., & Sampson, R. J. (2020). “Turning Points in the Life Course: Why Change Matters to the Study of Crime”. In Crime, Inequality and the State (pp. 251-262). Routledge.
Sampson, R. J., & Laub, J. H. (1993). Crime in the Making: Pathways and Turning Points Through Life. Harvard University Press.
Γεωργούλας, Σ. (2000) Ανήλικοι παραβάτες στην Ελλάδα: κοινωνική αναπαράσταση και αντιμετώπιση. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.
Κουρκούτας, Η.Ε. (2011). Προβλήματα συμπεριφοράς στα παιδιά: παρεμβάσεις στο πλαίσιο της οικογένειας και του σχολείου. Αθήνα: Τόπος.
Παπαδάτος, Ν. (2022). «Η επίδραση της πανδημίας στην ανήλικη παραβατικότητα στην Ελλάδα». Εγκληματολογική Επιθεώρηση, 35, 54-72.
